Kaynaklar:

Mustafa Kemal'in Libya'da Ne İşi Vardı ?...

Osmanlı'nın elinde Kuzey Afrika'da kala kala Libya kalmıştı.

Kuzey Afrika'daki son toprağıydı.

İngiltere'yle Fransa'nın desteğini alan İtalya, pasta bitmeden bir dilim de ben kapayım dedi, Trablusgarp'a saldırdı.

Osmanlı'nın mecali yoktu.

Donanma Haliç'te çürütüldüğü için, Ege'ye Akdeniz'e çıkamıyordu.

Mısır da fiilen İngilizlerin elindeydi, karadan asker gönderemiyordu.

Vaziyet hazindi.

Yurtsever subaylar birer ikişer yola düştü, sivil kimliklerle, Mısır ve Tunus üzerinden Trablusgarp'a gitmeye başladılar.

Onlardan biri Mustafa Kemal'di.30 yaşındaydı.

Libya, ilk savaşıydı.

Yaşına göre çok tecrübeliydi, üç yıl boyunca, Şam, Beyrut, Yafa, Kudüs, karış karış dolaşmıştı, dört ay Sina çölünde kalmıştı, Golan tepelerinde aşiretlerle vuruşmuştu ve şimdi Afrika'daydı.

İstanbul'dan Rus yolcu gemisine binmiş, gazeteci Mustafa Şerif adıyla İskenderiye'ye gelmişti.

Sahte pasaporttu.

Güya, Tanin Gazetesi'nin yazarıydı.

İngiliz kontrolündeki Mısır'ı boydan boya katetmeleri gerekiyordu, arkadaşlarıyla birlikte bedevi kıyafetleri giydi.

Kah deve sırtında, kah yürüyerek, kavurucu çölü geçtiler. Güzergah üzerinde ne köy vardı, ne mezra, hava kararınca çadır kuruyorlardı.

Yemeklerini kendileri pişiriyorlardı.

Fuat Bulca aşçılığı üstlenmişti, Mustafa Kemal fasulye ayıklıyordu, bulaşık işine Nuri Conker bakıyordu, çocukluk arkadaşıydılar.

Gündüzleri 50 derece, geceleri en fazla beş derece oluyordu.

Kum fırtınalarıyla boğuşarak 657 kilometre gittiler. Sekiz gün sürdü.  Tobruk'a ulaştılar.

Oradan, Derne'ye, Bingazi'ye, Trablus'a gitti.

Kabile reislerini örgütledi.Kabilelerden topladığı yerli halkı düzenli birlik haline getirdi. Çarpıştı, gayri nizami harp taktikleri uyguladı.

Yeniden Derne'ye geldi. Gözünden yaralandı.

İlk defa “Gazi” oldu.

Fuat Bulca o anı şöyle anlatıyordu:

“Hedefimiz Kasr-ı Harun'du.

Kartacalılardan kalma bir harabeydi.

Boğaz boğaza boğuşma başlamıştı.

Mustafa Kemal'in koşarak Kasr-ı Harun'un merkez binasına daldığını gördüm. İşte bu sırada gökyüzünde gürültü duydum. İki İtalyan uçağı çok alçaktan uçuyordu. El bombalarını koyverdiler.

Patlamalar oldu.

Mustafa Kemal'in yanına vardığımda, onun yüzünü tanınmaz halde buldum.

Bir elinde mendili vardı, sağ gözünü kapatıyordu, diğer elinde kılıcı vardı.”

Gözüne kan oturmuştu, şişmişti, göz kapakları açılmıyordu.

Elmacık kemiği yaralıydı.

Ateşi vardı.

İlk müdahaleyi, kendisi gibi gönüllü olarak bölgeye gelenlerden, askeri tabip İbrahim Tali yaptı, “İstanbul'a dönmen lazım, burada müdahale edemem, gözünü kaybedebilirsin” dedi.

Mustafa Kemal kabul etmedi.

“Zaten kaç kişiyiz şurada” dedi.

O vaziyette devam etti.

Kazanma şansları yoktu.

Biliyorlardı.

Ama ölümüne, destansı mücadeleye devam ediyorlardı.

Gözü iyileşmeden, sağ kolundan vuruldu.

Ciddi kan kaybı yaşamasına rağmen, Eritre taburunu püskürtene kadar askerlerinin başından ayrılmadı.

Basın tarihindeki ilk fotoğrafları Derne'de çekildi.

The Illustrated London News dergisinde yayınlandı.

Dünyanın ilk haber dergisiydi.

Direnişi örgütleyen Osmanlı subaylarının tanıtıldığı fotoğraflı haberde, Enver Paşa'yla birlikte görülüyordu.

Bir fotoğrafın altında mesela, şu yazıyordu:

“Osmanlı birliklerinin başkumandanı Enver bey, Derne bölüğüne komuta eden Türk subayı Mustafa Kemal ile sohbet ederken.”

Ömrü boyunca sadece Libya'dayken sakal bırakmıştı.

Kişisel bakımından orada bile taviz vermiyordu.

Derne'de bir vahada çamur içinde su bulmuşlardı, tülbentlerle süzüp biriktirmişlerdi, güya içmek için saklıyorlardı, arkadaşlarının itirazına rağmen, susuz kalma ihtimaline rağmen, kendi payına düşen suyla her sabah yüzünü yıkamaktan vazgeçmezdi.

Balkan Savaşı patladı.

Selanik kaybedildi.

Bugünkü Libya topraklarında ömrünün 10 ayını feda eden Mustafa Kemal yine Mısır üzerinden gemiyle İstanbul'a döndü.

Çok değil, sadece üç yıl sonra Çanakkale'de, yedi yıl sonra Anadolu'da vatan ve namus mücadelesi verecekti.

En başta yazdık, tekrar edelim.

Mustafa Kemal'in gittiği topraklar, Osmanlı toprağıydı.

Vatan toprağıydı.

Mustafa Kemal ve arkadaşları, Libya halkına karşı savaşmadı, Libya halkıyla beraber, emperyalizme karşı savaştı.

Sınırlarımızla alakası olmayan toprakları değil, canı pahasına, gözü pahasına, vatana ait toprakları korumak için mücadele etti.

Ömrü cephelerde geçti.

Ömrü boyunca, bize ait olmayan topraklarda hiç savaşmadı.

Ömrü boyunca, bize ait olmayan topraklara asker göndermedi...

Bu tarihi gerçeklere rağmen…

Vatanı Katar'a peşkeş çekeceksiniz, beş milyon Suriyeliyi vatana dolduracaksınız, vatan toprağına siyanür döküp, Sudan'dan eşek eti ithal edeceksiniz, yavru vatanımız Kıbrıs'ı Rumlara, Ege'deki adalarımızı Yunan'a teslim edeceksiniz, Süleyman Şah türbesinin boş sandukalarını sırtlayıp, götün götün vatan toprağını terkedeceksiniz, yedi milyon metrekare vatan toprağını Suudilere, Kuveytlilere, Birleşik Arap Emirliği şeyhlerine satacaksınız…

Sonra da utanmadan, Mustafa Kemal üzerinden “Vatan” dersi vereceksiniz öyle mi?[1]

                                Libya Derne, Dobruk, Trablusgarp Savaşı

8 ARALIK 1911 - Atatürk ve arkadaşlarının, Mısır sınırını geçerek Bingazi toprağına geçişleri. (Atatürk, buradar Tobruk Bölgesi Komutanı Ethem Paşa'nın Kurmay Başkanı olarak göreve başlamıştır.)

Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal’in komutanlık ve teşkilât kurmadaki üstün niteliğini gösterdiği ilk yer olmuştu. Mustafa Kemal, Gazeteci Mustafa Şerif adıyla, sahte belge ve pasaportlarla İstanbul’dan 15 Ekim 1911’de Naci, Hakkı ve Yakup Cemil Beyler ile yola çıktı. Yolda paraları bitti; hiçbir yerden yardım görmediler. Genel merkezden üç yüz lira istediler, birinci cevapta “para yok, Enver’e ulaşın” denildi. Sonra, Mustafa Kemal’in senediyle Naci Bey, Ömer Fevzi Bey’den iki yüz İngiliz lirası aldı ve yola devam edildi. Mustafa Kemal, yolda hastalandı ve İskenderiye’ye döndü; on beş gün hastanede yattı. Bu arada, Nuri (Conker) ve Fuat (Bulca) Beyler de onlara katıldılar. Tekrar, hep birlikte yola çıktılar. Mustafa Kemal ve arkadaşları, çok zor bir yolculuk yaptılar. O şartlarda Trablusgarp’a ulaşmak için en uygun yol, İngiliz yönetiminde bulunan Mısır yoluydu. Muharebe sırasında Mısırlıların gösterdikleri yardımlar da dikkate değer. Bunlar, Türklere gerek bizzat cepheye gönüllüler göndererek, gerek Türkler ‘in silâh ve cephane geçirmesine müsaade ederek yardımcı olmuşlardı. Mısır gazeteleri, Türkler‘in haklı davalarını çok güzel anlatıyorlardı. Ayrıca, Mısır’da Trablusgarp için Müdafaa-i Vataniye Cemiyetleri kurulmuş, bunlar, Mısır Fevkalâde Komiserinin de yardımıyla gönüllü, erzak vb. göndermişlerdi. Mısır’da İngilizler de, Türklerin sempatisini kazanabilmek ve Müslüman halk üzerinde olumlu bir etki bırakabilmek için, gayri resmi olarak, sınırdan silâh ve cephane geçirilmesine izin vermişlerdi. İngilizler, savaşın başında tarafsız olduklarını ilân etmişler ve üç tarafı da bu şekilde idare yoluna gitmişlerdi.

Mustafa Kemal ve arkadaşları, Trablusgarp’a giderken birçok maceralar yaşadılar. Mısır’da, tanınmamak için Arap kıyafetlerine büründüler; fakat Mustafa Kemal’in açık renginden ve askerce yürüyüşünden, bir sivil olmadığını anlamak zor değildi. İki defa tutuklanma tehlikesi geçirdiler. Mustafa Kemal’in becerikliliği ve yerine göre tavır koyma özellikleri sayesinde bunları atlattılar. Çöldeki tren istasyonuna ulaştıklarında, Mısırlı bir subay gelerek beş Türk subayını tutuklamak için emir aldığını söyledi. Mustafa Kemal, sadece Arap kıyafetlerine bürünmekle bu subayı atlatamayacaklarını anlayınca, ona gerçeği söyledi; güzel ve akıcı bir konuşma yaparak onun dinî duygularına hitap etti. Bundan çok etkilenen Mısırlı subay, uzlaşmaya razı oldu. Ertesi gün serbest bırakıldılar. Tren hattının gerisindeki kamptan at, deve, su, yiyecek gibi ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra, çöl ortasında, deve sırtında 1 hafta yol aldılar. Sınıra geldiklerini zannederek, üzerlerindeki Arap kıyafetlerini çıkarıp üniformalarını giydiler. Fakat başlarında İngiliz ve Mısırlı subayların bulunduğu bir müfreze ile karşılaştılar. Mustafa Kemal, onları tehdit edici bir tavırla, “buranın Osmanlı toprağı” olduğunu söyledi. Onlar da, “kısa bir süre önce sınırın değiştiğini ve buranın Mısır toprağı olduğunu” ileri sürdüler. Mustafa Kemal, yine kafa tutarak, “ateş açtıracağını” söyledi. İngilizler, aradaki sayı farkına gülmekle beraber, çekildiler. Nihayet, Mustafa Kemal ve arkadaşları, iki gün sonra Tobruk dışındaki Türk karargâhına ulaştılar.

Mustafa Kemal, Kasım ayı süresince Arap önderleriyle görüşmelerde bulundu. 3 Kasım 1911’de Harbiye Nazın Mahmut Şevket Paşa, Trablus Tümen Komutan’ına yazdığı bir mektupta, Mustafa Kemal’in bazı şeyhleri ve Sünusîleri teşkilâtlandırmak için Calu’ya gittiğini, buradan topladığı yerli kuvvetleri Bingazi ve Trablus’a sevk edeceğini bildiriyordu. Mustafa Kemal, Trablusgarp’ta şeyhler ve aşiret reisleriyle toplantılar yapıyor ve düzensiz kalabalığı teşkilâtlandırmaya çalışıyordu. Bunların bir kısmına din kardeşim diye hitap ediyor ve kâfirlere karşı savaşmaya çağırıyordu. Katılmak istemeyenlere daha değişik yöntemler kullanıyordu; meselâ, onları İtalyan casusu olmakla itham ediyor ona göre muamelede bulunacağını söylüyordu. Burada görüldüğü gibi Mustafa Kemal, Sünusîleri ve yerli Arap kabilelerini teşkilâtlandırmak gibi çok önemli bir görevi yüklenmiş buluyordu. O’nun teşkilatçılıktaki başarısı, Sünusîlerin ve diğer yerli Arap kabilelerinin, savaşın sonuna kadar Türkler ‘in yanında yer almalarıyla ortaya çıktı.

Mustafa Kemal’in uzun süredir beklediği terfi, nihayet burada iken geldi. Genelkurmay 3. Şube’den, Enver Bey’e 30 Kasım 1911 tarihiyle gönderilen telgrafta, Erkânıharbiye Kolağası Mustafa Kemal Bey’in Binbaşılığa terfi ettirildiği bildiriliyordu.

Mustafa Kemal, 22 Aralık’ta Tobruk’ta başarılı muharebe yaptı. 30 Aralık 1911’de Yüzbaşı Nuri Bey ve diğer arkadaşlarıyla birlikte Derne’ye geçti. Mustafa Kemal, Derne’de önce Şark Kolu Komutanı oldu (1 Ocak 1912). Derne’de, 16 Ocak muharebesinde gözünden yaralandı. Bir ay Hilâl-i Ahmer Hastahanesi’nde tedavi gördü; tamamen iyileşmeden hastaneden çıktı. 4 Mart 1912’de yapılan genel savaş, çok zor şartlarda cereyan ettiğinden, gözündeki rahatsızlık tekrarladı; 15 gün yataktan kalkamadı. Mustafa Kemal, bu arada, 6 Mart 1912’de Derne Komutanı oldu.

Mustafa Kemal’in 22 Mayıs 1912’den 5 Ağustos 1912’ye kadar geçen sürede Derne Komutanı olarak verdiği emirler, emr-i yevmî (günlük emir) adlı defterde bulunmaktadır.

Derne Komutanı Mustafa Kemal ve Binbaşı Nuri Bey, Balkan Savaşı’nın başlamasıyla, bu savaşta vazife almak üzere Trablusgarp’tan ayrılmalarına müsaade edilmesini istediler (13 Kasım 1912). 24 Ekim 1912’de Enver Bey, Harbiye Nezareti’ne çektiği bir telgrafta Mustafa Kemal’in Trablusgarp’taki çalışmalarını övmüş, İtalyanlar’la sulhun imzalanması dolayısı ile sulh şartlarının tatbiki sırasında O’nun, Trablusgarp’ta işsiz kalmaması için, gönderildiğini bildirmişti.. Mustafa Kemal, Mısır’a geçti. Burada parası bittiği için Harbiye Nezareti’nden harcırah talep etti (10 Kasım 1912)25. Mısır’da iken Selanik’in düştüğü ve Bulgarların Çatalca önlerine geldiği haberini aldı. Avusturya-Romanya yolu ile İstanbul’a döndü.

Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal’in de belirttiği, gibi, ümitsiz bir savaştı. Fakat onun bu savaşa katılması, birçok yönlerden kendisine fayda sağlamıştı. Öncelikle, O’nun Trablusgarp’a gitmesi, akranı olan subaylar arasında maddî ve manevî sırasını muhafaza etmesini sağlamış; harp sahasında iken binbaşılığa terfi ettirilmişti. Ayrıca Trablusgarp Savaşı, onun ilk savaşıydı, burada gayri nizamî harp taktiklerini öğrenmişti.

Otorite tesis etmek, başkalarını ateş altında idare etmek, yokluklar içinde savaşı sürdürmek, teşkilatçılık, az kuvvetle iş görmek, inisiyatifle hareket ve ruhsal yönleri ile askeri idare etmek gibi savaşın incelikleriyle ilgili niteliklerini geliştirmiş ve pratiğini artırmıştı. Trablusgarp Savaşı, bu yönleriyle Mustafa Kemal’e çok önemli şeyler kazandırmıştı.[2]

                            30 Haziran 1918 Pazar                                                                                                      

Veliaht hazretleriyle Almanya seyahatine yataktan kalkıp gittim. Yirmi günlük seyahat sırasında bir şey yok. Tam dönüşte trende hastalandım. Bir aydır yine yataktayım.

Böbrek rahatsızlığım devam ediyor. Arkadaşım Dr. Rasim Ferit’in teklifi ile yurt dışında tedavi olmaya karar verdim. Alınan izinle 25 Mayıs’ta trenle Viyana’ya Emireri Şevki ile beraber seyahat ediyorum. Viyana’ya indiğimizde Furgona verdiğimiz bavulların kaybolduğunu gördük. Aradık bulamadık. Yeni bir takım elbise, fötr şapka, gözlük ve bazı giyecek şeyler almak zorunda kaldım. Viyana’da Bristol Oteli’ne yerleştik.              

Prof. Zuckerkandil muayene etti. Kolibasili tesbit etti. Cottage Sanatoryumu’na yatmamı tavsiye etti.

Cottage Sanatoryumundayım. Rahatım iyi. Istırabım yok. Eşyalarım kayboldu, çırılçıplak kaldım. Üç hafta kadar burada kaldıktan sonra, üç hafta kadar da bu kür için bir banyoya gitmemi tavsiye ettiler.    

30 Haziran günü trenle Karlsbad’a gidiyorum. 1-27 Temmuz 1918de buradaki kaplıcada tedevi oldu.[3]

İstasyonda bizi bekleyen otel kapıcısının yardımıyla kalacağımız Rudolfs Hof adlı eve geldik. Bu evde benim ve emir erim için birer odamız vardı. Ben bu evden çok memnun olmadım. Yarım saat sonra tedavi için gelen Dr. Vermer’e de durumu anlattım. O bana:

-“Siz buraya tedavi olmaya mı yok saz ev yapmaya mı geldiniz” dedi. Sonra muayene edip takip edeceğim programı yazdı. Sonra,

-“Beraberinizde un getirdiniz mi” dedi. Ben,

-“Hayır” dedim. O,

 -“Öyle ise ekmek bulamayacaksınız. Çünkü hükümet burada yalnız yerlileri doyurmak durumundadır. Yabancıları değil” dedi. Ben kendisine:

 -“Bu durumda benin burada oturmama imkân yoktur. Hemen yarın memleketime döneyim. Bizim memleketimizde yabancılar yerlilerden daha çok yiyip içmektedir” dedim.

 Sonuçta Dr. bizzat un ve ekmek bulmayı üstlendi. Bu arada benin 36,37 yaşında olduğumu öğrenince çok şaşırdı ve:      

 -“Sizin memleketinizde subaylar genç yaşta general olabiliyorlar mı” dedi. Ben,

 -“Bizim Harbiye Nazırımız da çok gençtir” dedim. O, çok iyi Arapça bildiği için onunla çok iyi anlaşıyorduk.[4]

 Mustafa Kemal’in kaldığı dönemde Karlbad Avusturya-Macaristan İmparatorluğu sınırlarında olup günümüzde Çek Cumhuriyeti sınırlarındadır. Bugün Karlov Vary diye anılan şehir kaplıcalarıyla meşhurdur.                                                                                                                                                                               

26 gün devam eden Karlbasd günlerinde Dr. Vermer, Mustafa Kemal’in uygulaması gereken bir program vermiştir. Buna göre sabahları saat 5,30 da uyanma, 07.ooda yakındaki Marksbrün kaplıcasından su içip ardından yürüyüşe çıkması ve 08.oo de kahvaltı yapması. Tedavi banyo ve çamur banyoları ve kupalarla su içme şeklinde öğle ve akşamları da Mühlbrun’da devam etmişti.

Bu arada rahatsızlıklarımın belirtileri devam etmektedir. 28 Temmuz Pazar Viyana’da otel Bristol’de kalıyorum. Viyana’da geçecek birkaç gün sonra dönüyorum.”                                          

Mustafa Kemal, Vahdettin’in 4 Temmuz 1918 de padişah olmasını geç de olsa Karlsbard da öğrenmiştir.[5]                                                                                                                             

Ruşen Eşref,

“Ateşkes sırasında Mustafa Kemal Paşa hazretlerini sık, sık ziyaret ederdim. Kendisini yakından tanımak şeref ve ayrıcalıını kazanmış olanlar bilirler ki, o zaman yıkılmış herşeyin ortasında mustafa Kemal paşa dipdiri duran ve yanındakileri uyandıran bir zeka ve milliyet kaynağı idi. Onun için evi ziyaretçillerden boş kalmazdı. Yüksek rütbeli kurmay subaylar, siyasetçiler, eski bakanlar, eski valiler, genç subaylar, öğretmenler gazeteciler onunla konuşmaya, ona danışmaya gelirlerdi. Bir zamanlar paşa kulaından rahatsız oldu. Küçük bir ameliyat geçirdiini ve Şişl,i’deki evinde yattığını duydum. O gün ziyaretine gittim. Yaveri Cevat Abbas Bey beni ikinci katta, bahçe üzerindeki yatak odasına aldı.

Bugünkü gibi hatırlıyorum, paşa hazretleri kulağı sargılı olarak karyola içinde oturuyordu. Arkasına da sonraları Sivas’ta çektirlen bir fotografında görmüş olacağınız deve tüylü renkli maşallahı almış, sigara içiyordu.[6]                                                                                                                                              

Kazım Karabekir Paşa,                                                                                                                    

-“15 Nisan 1919 da Leyman Fon sanders Paşa’nın hatası yüzünden 75 bin esir, 360 top kaybederek   14 günde 600 km2 lik bir geri çekilme sonunda mahvolan ve kadro halinde inkılap eden Yıldırım orduları grubunun lağvedilmesi üzerine açıkta kalmış olan mirliva mustafa Kemal Paşa hazretlerini ziyaret ettim. Bu ziyaret sebeplerinden birisi de onun aleyhinde olan (Müşarürnileyhi) İstanbul’da kalıp kabineye girmek konusundaki arzularından vazgeçirmek amacıyladı. Çünkü paşa, görüştü. Ahmet Rıza Paşa’nın kuracaı hükümette bakan olarak görev alamak istemiş ve bunu İsmet Bey’e söylemiş. Benim paşayı ziyaret ettiğim zaman kendileri hasta yatıyordu” der.[7]

Albay Emin Bey ve eşi tarafından İmperial’de yemeğe davetliyim. Hanım Efendi asker kızı asker eşi ve asker kardeşi.                                                                                                                                                            

Yemekten sonra oturduğumuz salon dans salonunun bitişiğindeydi. Gayet zarif, latif bir genç kadın, erkeklerle dans ediyordu.                                                                                                               

Emin Bey’in eşi hanımefendi,                                                                                                     

“Bu hayatın bizde yerleşirse ne kadar zor” dedi.                                                                 

Dedim ki:                                                                                                                                            

-“Ahlak her sosyal zümrenin anlayışına göre başka mana, başka renk, başka amaç gösteriyor gibi.

Örnek bizde iffet ve ismet (ahlak ilkelerine bağlılık) çok büyük ve çok sıkı kurallara bağlıdır. Bir Avrupalı bu kuralları tanımıyor… O bizim gözümüzde tamamen ahlaksız, onların gözünde biz tamamen vahşi… Dolayısıyla iki felsefeden birini tercih etmek gerekiyor… Asli ve tabii haline dönüş. Daha insani erkek ve kadın, tamamen hür ve bağımsız ve yaşadıkça hiçbir belirli bağımlılığa tabi olmayacak… Fakat insanlığın devamı, toplumun refahının sağlanması, genel düzenin korunması için kanunlar kurallar olacak, bunlara uyulacak… .                                                                                    

Biz kadınlarımıza çocukluluklarından itibaren evleninceye kadar yüksekokullarda bilim öğretir, dil eğitimi yaptırırız. Evlendikten sonra bütün bu bilgiyi kocasını, ocağını süsleyip sevindirmesini de öğretiriz. Akay evleneceği yıla kadar bu eğitimi nerede vereceksiniz. Okullarda mı? Bu defa görgü ve eğitim ana kucağında başlar. İkincisi erkekler de böyledir. İnsan okuldan mükemmel olarak çıkmaz. Hayata medeniyete ve her şeye ait gerçek ve yoğunlaşmış eğitim, kanat ve görüşler, okuldan ve genel hayata bizzat ve fiilen katıldıktan sonra, insanlarla memleket işleriyle ilgilenerek, inceleyip bilgi sahibi olduktan sonra kazanılır. Okul eğitimi, öğretimi ve görgüsü, erkek olsun, kadın olsun, insana, genel ve ortak hayata ilk adımı atmak için bile çoğunlukla yetersizdir. Erkek gibi kadın da yürürlükteki ahlaki kurallar içinde kalarak, kadınlığını, kadınlığın mevkiini, gerçek ve ortak hayatın önemi içinde birtakım birçok hatalardan, sevaplardan sonra takdir edecek ve dengesini bulabilecektir.           

Kısacası sonuç… Bu kadın meselesinde cesur olalım. Vesveseyi bırakalım… Açılsınlar, onların dimağlarını ciddi bilim ve fen ile süsleyelim. İffeti sağlıklı olarak açıklayalım. Şeref ve haysiyet sahibi olmalarına birinci derecede önem verelim.[8]                                                                                                          

Mustafa Kemal, tedavi için Viyana’da iken yemekte Albay Emin Bey ve eşi, Cemal Paşa’nın biraderi Kemal Bey ve Seyfi Beyin eşi Mekrube Hanım ile tanıştı ve kadınlar ve kadın hakları konusunda sohbet etti. Mekrube Hanım:                                                                                                              

-“Bütün genç kızlarımız biraz fazla eğitim ve öğretim gördükten sonra annelerini beğenmiyorlar… Ben buna çık kızarım. Bence anneler kızlarını kendi seviyelerinden fazlaya çıkaracak derecede eğitime devam ettirmemeliler. Varsın cahil kalsınlar” dedi. Ben:                                           

-“Hanım Efendi! Bu çok tabiidir. Yüksek seviyede olan, kendi seviyesinden bilgi olarak düşük olanı beğenmez. Fakat bu durumun aslında takdir edilip teşvik görmesi gerekmez mi? Her yeni yetişen kendisinden eskisini beğenmeyecek kadar yükselirse, ancak o zaman yeni nesiller birbirinden kademe kademe yüksek seviyede bir soy zinciri meydana getirebilir ki insanlığın ilerlemesinin amacı da budur.                                                                                                                                                                                  

Onun için kızlarımızı ve gençlerimizi fikren, ilmen maziye bağlı kalmak, belirli bir geri sınırının ilerisine geçmelerini önlemek fikrini tercih etmeliyim. Dikkatinizi çekip sizi gücendiren bunlar yalnız bizde değil, her millette böyledir.                                                                                                                           

Zemini Latife’ye çevirmek için sözü değiştirdim.                                                               

-“Ben gençken hep Avrupalı bir kızla evlenmeyi düşünüyordum. Çünkü evlilikte uyumun sağlanabilmesi ve devam edebilmesi için olması gereken şartları inceleyip anlaşıldıktan sonra dini, milliyeti ve çevreden aldığı görgü, ahlakı, alışkanlıkları farklı iki insanın birleşmesindeki garabet kadar dikkati çeken bir şey olmadığı kolayca anlaşılıyor.                                                                                                  

Bu arada Madam Cemal Paşa da bizim yanımıza gelmişlerdi.                                         

Evlilik konusu üzerinde konuşuluyordu…                                                                               

O anda M. Prevaurt’un yazılarından bir cümle hatırıma geldi söyledim.                    

“Evlenmek bir şeydir, aşk başka bir şeydir.” Demek istiyorum ki, evlilikte aşk ve sevdanın varlığı mutlak değildir.                                                                                                                                                

Bunun üzerine Madam Cemal Paşa,                                                                                         

-“Paşa ben seni evlendirmeyeceğim.                                                                                      

-“Ben de zaten bu konudaki tereddütlerimi halletmeden evlenmek niyetinde değilim… Zaten 36,37 yaşında olduğumdan evlenecek zamanın da geçmiş demektir” dedim.    Mustafa Kemal Paşa kaldığı yere, Rudolfs Haf’e döndü. O gece kadınların toplum içindeki yerinden ve evlilikten söz etmişlerdi. Düşündü 37 yaşına gelinceye kadar ciddi şekilde evliliği düşündüğü anlar olmuş muydu?

İlk aklına gelen Emine oldu. Emine Şevki Paşa’nın kızıydı. Komşuydular… 1899-1900 yılı tatil fırsatıyla Selanik’teydi. Tatil sonuna kadar Emine’ye paşaların evinde ders verme durumu ortaya çıkmıştı. Ders sebebiyle birlikte olmaya başladıklarından beri aslında zamanın büyük bir bölümünü birlikte geçiriyorlar ve birbirlerini sevdiklerini biliyorlardı.                                                                                    

İlk defa Yüksek Kahve denilen gazinonun bahçesindeki kameriyelerden birinde buluşmuşlardı. Emine ilk defa bir erkekle buluşmanın heyecanı içindeydi ve pek rahat değildi. Tatil bitince sevdiği genci İstanbul’a uğurlayacaktı. Mustafa Kemal’in telli kaytan bıyıkları, derinlere dalan mavi gözleri ile son derece sürükleyiciydi. İki saate yakın konuşmuşlardı. Emine ayrılığın üzüntüsüyle evlenmekten başka çarenin olmadığını söyleyivermişti. Mustafa Kemal evlenmelerinin şimdilik mümkün olmadığını açıklamıştı. Daha makul bir zamanda evlenebileceklerini söyledi. Emine aniden ayağa kalkmış, Allahaısmarladık diyerek oradan ayrılmıştı. Mustafa Kemal ne yapacağını şaşırmıştı.       Selanik’e her geldiğinde Emine’nin evlenip evlenmediğini soruyor ve evlenmedi cevabını alınca da seviniyordu.

Ne zaman “Eminem” şarkısını duysa içinden “Herkesin gönlünde bir Emine’si vardır” diye düşünür ve hüzünlenirdi.[9]

                            İstanbul

  Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da siyasi yoldan başarılı bir sonuca varmanın imkânın olmadığını anlayınca, bir çıkar yol aramaya başladı ve hareket tarzını ona göre ayarladı. İlk iş olarak yeteneğine ve ahlakına güvendiği arkadaşlarıyla görüşmek istedi. Bunun için o sırada İstanbul’un en modern oteli Pera Palas’a yerleşti. Buradan Salih Fansa adında Halep’ten tanıdığı bir kişinin evine taşındı. Nihayet bugün müze olarak kullanılan Halaskar Caddesi’nde bulunan evi kiraladı. Burası onun esas çalışma merkezi oldu.                                                                                                                                                                                     

1918 in son aylarında, Mustafa Kemal Paşa, Pera Palas Oteli’nde otururken İstanbul’u işgal eden İngiliz komutanlarından General Harrington’un ve arkadaşları İngiliz generalinin de dikkatini çekti. Bu genç, şık, kibar, tavırlı Türk generali kim olabilirdi? Otelciden öğrendiler, Çanakkale Savaşları’nda Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal Paşa İstanbul’a yeni gelmişti.               

İngiliz generali bir aracı ile ki bu isteği “Nerede görüşmek istiyorlar?” diye sordu bildirdi. Aracı.

-“Yanlarına davet ediyorlar efendim” dedi. Bu cevap üzerine gözleri parlayan Genç Paşa:

-“Onlar ülkemizde misafirdir. Biz ev sahibiyiz. Türk geleneğine göre misafir ev sahibinin evine gelir. Bu şekilde kendilerini kabul edebilirim” dedi.                                                                         

Bu soru ve cevap üzerine sonuç ne olmuştur? Hemen söyleyeyim, paşa gitmedi, onlar da gelmedi, dolayısıyla görüşme de olmadı.                                                                     

Beyoğlu’nda Hava Sokağı’ndaki Eski Cebeli Lübnan Mutasarrıfı Franko Paşa Apartmanı’nda oturan Salih Fansa’nın yanında geçen tarihi olay daha enteresandır. Bu aile dostlukları, Paşa’nın Halep’te bulunduğu sırada başlamıştı. Paşa, bir ara hastalanmış, büyük bir dikkatle bunlar tedavisine yardımcı olmuş, dinlenmesini sağlamışlardı. Paşa, Halep de olduğu gibi burada da rahatsız olduğu için bu eski dostlarından özel bir ihtimam görüyordu. Modern konfordan çok hoşlanan paşa, yeni hayatından çok memnundu. Bulunduğu yeni evde levazım subaylarından Ali Rıza Bey de kendisini ziyaret edenler arasındaydı.                                                                                    

Levazım subayının getirdiği haberde ülke büyüklerinden, İttihat ve Terakki’nin gözde adamlarından bir kısmının İngilizlere teslim edilerek sürülecekleri, hatta bunlar arasında Fethi (Okyar) Bey’in de bulunduğu söylentisi vardı. Tesadüf o gün de Fethi Bey, paşayı ziyarete geldi. Paşa isteklerini arkadaşına anlattı. Dikkatli olmasını güvenilir bir yerde gizlenmesini tavsiye etti.[10]              

                Sakarya Savaşı

Doktor Nazım Şakir anlatıyor:

Sakarya Savaşı başlamak üzereydi. Ben o sırada Cebeci Hastanesi’nin sertabibiydim. Has­taneye mütemadiyen yaralılar geliyordu. Bir ara hepimizi heye­ canlandıran bir haber geldi:

“Mustafa Kemal geliyor“

Biraz sonra, Gazi, maiyetiyle hastaneye geldi.

Cephe teftişinde bir kaza geçirdiğini biliyorduk. Yapılan röntgen muayenesinde üç ka­burga kemiğinin kırık olduğu anlaşıldı. Muayeneyi yapmış olan Prof. Mim Kemal, yanıma gelerek:

-“Bu vaziyette tekrar cep­heye gitmesi doğru olmaz.” dedi. “Bir müddet istirahat etmesi lâzım.”

Bunu kendisine söylediğimiz zaman Atatürk, kaşlarını çattı:

-“İstirahate vakit yok.” de­di. “Derhal hareket etmem lâzım.”

Ne kadar ısrar ettiysek, din­lemedi. O’na lâzım gelen teda­viyi tatbik ettik. Atatürk, büyük bir ıstırap duyduğu ve bir ara, sapsarı kesildiği halde, hiç şikâ­yet etmedi. Göğsü sarıldıktan sonra, Mim Kemal’e doğru dö­nerek:

-“Biraz sonra gideceğim!” dedi.

Atatürk’ün annesini de tedavi etmiş olan bir doktor sıfatıyla şunu da söyleyebilirim ki, Atatürk annesine çok düşkündü, gayet iyi hatırlıyorum, Bü­yük Taarruz başlamadan evvel­di. Atatürk, cepheye gitmeden evvel, annesine vedâ ettiği va­kit, üzerinde ne kadar para var­sa, hepsini annesine vermişti… Annesini ziyarete gittiğim va­kit, yaşlı gözlerle bana oğlunun bu hareketinden bahsederek:

-“Oğlum, zengin bir insan değil ama, Büyük Başkumandan…”

Bunu söyledikten sonra, gözlerinden yaşlar döküldü. Oğlu için ne kadar endişe ettiğini bi­liyordum. Ama bunu başkaları­na hiçbir zaman belli etmemeye çalışıyor ve bütün bir milletin fedakârlığa katlandığını idrak eden bir kadın olarak daima başkalarına cesaret telkin ede­cek şekilde hareket ediyordu.[11]

                            Ankara

Tekâlifi Milliye Emirleri (Milli Vergiler)                                                                                    

Başkomutan 7-8 Ağustos’ta kanun niteliğinde şu emirleri verdi.

.1) Her ilçede bir tekâlifi milliye komisyonu kuruldu.                                                         

2) Tüccar ve halk elindeki çamaşırlık bez, erkek elbisesi yapmaya elverişli her çeşit kumaş ile kösele, astar, meşin, sahtiyan (sert), çarıklık deri, mıh, hayvan malzemesinin % 40 na bedeli sonra verilmek üzere el konulacak.                                                                                                                                        

3) Her ev bir kat çamaşır, bir çift çorap ve çarık hazırlayacak.                                         

4) İnsan ve hayvan yiyeceklerinin % 40 na bedeli sonra verilmek üzere el konulacak.         

5) Nakil vasıtaları ayda bir olmak üzere 100 km kullanılacak.                 &