Konu                                                                                                             Sayfa No:

                       

Selçuklularda Türk Damatlar

Osmanlılarda Türk Damatlar

Damat Olan Kaptanlar

Damat Olan Türk Sadrazamlar Harf ve Lakap Sırasına Göre

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                        Giriş

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                        Önsöz

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

             

                       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                    Osmanlılarda Türk Damatlar

 

                        I. Murat

 

            Nefise Hatun Karamanoğlu Alaüddün Ali Bey

 

                        Yıldırım I. Beyazıt

 

            Hindu Hatun Emir Sultan

            Esirler arasında Yıldırım’ın damadı meşhur mutasavvıf Emir Mehmet Buhari de vardı. [1]

            Emir Sultan Yıldırım Beyazıt’ın Hondi Hatun adındaki kızı ile evlenmiş ve bu evlilikten Emir Ali Çelebi ile iki kız dünyaya gelmiştir.[2] 

             

 

                        Çelebi I. Mehmet

 

            Selçuk Hatun (İsfendiyar oğlu İbrahim Bey eşi 2 erkek, 1 kız)

            Hatice (Kirmastı M.K. Paşa/Pörklü ve Tavşancık köyleri)

            Kızı     (İsfendiyar Oğlu Kasım Bey’in eşi)

            Kızı (İsfendiyar oğlu İbrahim Bey’in eşi

            Kızı Karaman oğlu İsa Bey’in eşi)

            Kızı (Karamanoğlu Ali Bey’in eşi) (Bkz C I. s 403 dipnot 1)

            Fatma (Timurtaş Paşa-zade Ali Beyoğlu Oruç Bey’in eşi. Karesi Meşahiri) 

            Hafsa Hatun (Çandarlı-zade Mahmut Bey eşi Mekke’de öldü.)

            Sultan Hatun (Karamanoğlu İbrahim Beyin eşi)

 

                        II. Murat

 

            Kızı (Rumeli Beylerbeyi Dayı Karaca Paşa eşi Belgrat’ta öldü.

            Kızı (İsfendiyar oğlu Kasım beyin oğlu Kaya’nın eşi)

            Kızı (Zağnos Mehmet Paşa’nın eşi)

 

                        2. Mehmet

 

            2. Mehmet’in kızı Gevher Sultan, Uzun Hasan’ın oğlu Uğurlu Mehmet Bey ile evlendi. Bu evlilikten dünyaya gelen Göde Ahmet Akkoyunlu devleti tahtına oturdu.[3]

 

                        II. Beyazıt Sofu

 

Ayn-ı Şah Sultan (Göde Ahmet Bey Eşi),

Gevher Mülük Sultan ((Dükakin zade Ahmet Paşa eşi)

Hatice Sultan, Selçuk Sultan, Hüma Sultan (Bali Paşa Eşi) Sofu Fatma Sultan, 

 

            Abdülaziz

 

Emine Çavdaroğlu Mehmet Şerif Paşa eşi

 

            Damat Olan Kaptanlar

 

1) Hatipzade Yahya Paşa 1743 Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa’nın damadıdır.[4]

2) Damat Mehmet Ali Paşa 1845-1847/1848-1849-1851-1852/1855-1858/1858-1863/1866-1867 Daha sonra sadrazam olmuştur.[5]     

3) Damat Küçük/Sinek Mustafa Paşa 1762-1763 Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın kardeşi Halil Ağa’nın oğlu ve vezirlerden Damat Genç Ali Paşa’nın kardeşidir. 3. Ahmet’in kızlarından Zeynep Asime Sultan’ın ilk kocasıdır. Bu sultan’ın ikinci kocası Sadrazam Melek Mehmet Paşa’dır.[6]

 

            Damat Olan Türk Sadrazamlar Harf ve Lakap Sırasına Göre

 

1) Bayram Paşa                                  : 1. Ahmet’in kızlarından Hanzade Sultan ile evlenmiştir.

2) Çorlulu Ali Paşa                             : 2. Mustafa’nın kızı Emine Sultan ile evlenmiştir.

3) Damat Mehmet Ali Paşa               : 2. Mahmut’un kızlarından -Abdülmecit’in kız kardeşi- Adile Sultan ile evlendi.

4) Damat Nevşehirli İbrahim Paşa    : III. Ahmet’in kızı Şehit Ali Paşa’dan dul kalan eşi Fatma sultanla nikâhlandı.

5) Koca Ragıp Mehmet Paşa             : 3. Ahmet’in kızı Saliha Sultan’ın üçüncü kocasıdır

6) Öküz Kara Mehmet Paşa               : 1. Ahmet’in kızlarından Gevher Han Sultan ile evlenmiştir.

7) Silahtar (Damat Şehit) Ali Paşa    : 3. Ahmet’in dokuz yaşındaki kızı Fatma Sultan ile beş yaşındayken nikâhlanmıştır. Şehit olunca bu sultanla Damat Nevşehirli İbrahim Paşa evlenmiştir.8) Silahtar Mehmet Ağa (1730-1731) : 3. Ahmet’in kızı Ayşe Sultan ile evlenmiştir.

9) Silahtar Mehmet Paşa (1770-1771) : 3. Ahmet’in kızı Ayşe Sultan ile evlenmiştir.

10) Yağlıkçızade Nişancı Tevkii Hacı Mehmet Emin Paşa: 3. Mustafa’nın kızı Şah Sultan ile nişanlanmış, -bazı söylentilere göre- evlenememiştir.

 

                        Damat Olan Türk Sadrazamlar Tarih Sırasına Göre

 

            1) Öküz Kara Mehmet Paşa

 

Türk, 1614-1616/1618-9 babası İstanbul’un Karagümrük Mahallesinden Kara Hasan ve Kara Hüseyin adlı bir öküz nalbandıdır. Unvanı buradan gelir. Bir rivayete göre de ağır bir yük taşıyan ve çamura saplanan öküz arabasını çamurdan çıkarınca bu unvanı almıştır. Enderun’da yetişmiştir. Mısır valiliği yani keşşaflığı sırasında halkın ezilmesine sebep olan “Keşufiye adlı vergiyi almadığı gibi askerlerin aldığı “Küfle” ve “Talbe” adlı vergileri de kaldırmıştır. Parayı da ıslah ederek halkın refahını arttırmıştır. Bu onun başarısını arttırmıştır. İstanbul’a gelince 1. Ahmet’in kızlarından Gevher Han Sultan ile evlenmiştir. Bundan sonra kaptanı Derya olmuştur. Daha sonra iki defa sadrazam olmuş ve Halep valiliği sırasında ölmüştür.[7]

 

 

            2) Bayram Paşa

 

1637-1638 Amasya’nın (Samsun) Lâdik kasabasından olup İstanbul’da dünyaya gelmiştir. 1. Ahmet’in kızlarından Hanzade Sultan ile evlenmiştir. Şair Nefi’yi bir hicvinden dolayı idam ettirmiştir.[8]   

İstanbulludur, kendisini çok takdir eden 4. Murat’la Bağdat seferine giderken Urfa’ya yakın Celab mevkiinde öldü. Cesedi İstanbul’daki Cerrahpaşa’daki Avrat Pazarı’ndaki türbesine taşınmıştır.  Buna çok üzülüp ağlayan 4. Murat, çadırına girip kendisine sunulacak zırhtan gömlek, miğfer, samur takımı ve esvapları görünce daha çok ağlamış,

-“Böyle vezir az bulunur” diyerek dua etmiştir.[9]

 

            3) Çorlulu Ali Paşa

 

1710 Çorlulu bir Türk çiftçi veya bir berberin oğludur. 1706-1710 Sadrazamlığının ikinci yılında 2. Mustafa’nın kızı Emine Sultan ile evlenmiştir. İsrafı önlemek için gerekli tedbirleri almış. Muhaliflerinin işbirliği yapması sonucu azledilmiştir.[10]

Emine Sultan daha sonra Trabzon valisi Boşnak Recep ile evlenmiştir.[11]

 

            4) Silahtar (Damat Şehit) Ali Paşa

 

1713-1716 İznik’in Selöz (Sölez) köyünde dünyaya gelmiştir. Silahtarlık görevinden dolayı bu unvanı almıştır. 3. Ahmet’in dokuz yaşındaki kızı Fatma Sultan ile beş yaşındayken nikâhlanmıştır. Fatma Sultan daha sonra Nevşehirli Damat İbrahim Paşa evlenmiştir. Peterveradin savaşında prens Eugen’e karşı yapılan çatışmada şehit olmuştur, mezarı Belgrat’tadır.[12]

 

Âlim, fazıl, dürüst ve teşkilatçı, fakat şiddetli ve kan dökücüdür.

Bazı paşalara kethüdalık yapmış olan Hacı Hüseyin Ağa’nın oğludur. 2. Ahmet devrinde Enderun’a girmiş ve kiler odasına kadar yükselmiştir. İyi bir eğitim ve terbiye gördükten sonra 2. Mustafa zamanında sır kâtibi oldu. 3. Ahmet zamanında rikapdarlık, çuhadarlık ve silahtarlık görevine getirildi ve bu unvanı aldı. Padişah üzerinde o kadar etkili oldu ki istemediği kişilerin ve sadrazamların görevde kalması imkânsızdı. Padişah kendisine vezirlik yanında bir de 5 yaşındaki kızı Fatma Sultan’ı nikâhladı.[13] Çorlulu Ali Paşa buna engel olmak istedi. Damat olduktan sonra 2. vezir olarak Kıbrıs eyaletinin geliri verildi. 27.4.1713 de Hoca İbrahim Paşa’nın idam edilmesi üzerine mühür kendisine verildi. Önce işleri sadaret kaymakamı olarak yürüttü, padişahın ısrarı üzerine sadrazam olarak görevine devam etti. Rusya ile anlaşma imzalandıktan sonra Karlofça antlaşmasının kayıplarını önlemek için Venedik’e açtığı savaşa Avusturya’da katıldı ve Pterveradinde alnından vurularak şehit oldu. Naşı Belgrat’a getirilerek buraya gömüldü. Bundan sonra “Şehit” olarak da anıldı.

Açtığı savaşlarda Mora’yı almışsa da, Belgrat, Temeşvar, Banat ve Küçük Eflak’ı kaybetmiştir. Yetmiş yıl sonra mezarı Avusturyalı General Laudan tarafından Viyana’daki Hadersdorf ormanına nakledilmiştir.

Büyük bir komutan olmakla beraber, iyi bir devlet adamı ve dürüst bir insandı. Bilhassa cesaretiyle ve adaleti öne çıkarması ve rüşveti önleme çalışmalarıyla tanınmıştır. Hediye alıp vermeyi bile kaldırmıştır. Fikirlerine ve uygulamalarına itiraz edilmesine tahammülü yoktu. Bira kan dökücü olmuştur. Bilhassa ehil insanları ilim ve marifet erbabını elinden geldiği kadar korumuştur. Astrolojiye düşkündü.[14]                                         

 

            5) Damat Nevşehirli Damat İbrahim Paşa

 

1718-1730 Ürgüp kazasının Muşkara (Nevşehir) köyünde dünyaya gelmiştir. Babası İzdin (Ezdin) voyvodosu Ali Ağa’dır. 27 yaşındayken bazı hemşerilerini ziyaret için İstanbul’a geldi. Yakın akrabalarından Eski sarayda görevli olan Mustafa Efendi aracılığıyla saraya helvacı olarak girdi. Sonra baltacı ve saray vakfı ve kızlar ağası yazıcılığına yükseldi. 2. Mustafa Edirne’de iken şehzade Ahmet’in hizmetine verilip yakınlık sağladı. 2. Mustafa’nın halledilip yerine 3. Ahmet geçince Kızlarağası yazıcılığından haremin muhasebeciliğine yükseldi. Şehit Ali Paşa’nın sadrazamlığında padişaha yakınlığı hoş görülmeyerek azledildi. 1715 de alınan Mora’nın mufkufatcılık hizmetine verilerek bu bölgenin arazi tahririni başarıyla yaptı. Niş defterdarlığına tayin edildi. Peterveradin savaşı kaybedilince önce baş imrahor sonra vezirlikle sadaret kaymakamlığına getirildi. 3. Ahmet’in daha önce nişanlısı şehit olan Silahtar Damat Ali Paşa’nın Peterveradin savaşında şehit olması üzerine 3. Ahmet’in Şehit Ali Paşa ile nişanlı olan[15] 13 yaşındaki kızı Fatma Sultan ile evlenmiştir. 3. Ahmet kendisini çok sever ve ona çok güvenirdi. Padişahın çok istemesine rağmen iki defa sadrazam olamadı. Halil Paşa ve Nişancı Mehmet Paşanın sadrazam olmasını istedi. 1718de Pasorafça anlaşması imzalanınca sadrazam oldu ve imar hareketlerine başladı. İdarede ve sosyal hayatta düzenlemelere başladı. Batının yeniliklerinden faydalanmaya ağırlık verdi. Bu eskiye bağlı olanları ve çıkarları zarar görenleri kızdırdı. Devlet görevlerine kendi akrabalarını getirmesi zevk ve eğlenceye dalması da olumsuzluk yarattı.

Diğer taraftan Fransa’dan uzmanlar getirip Avrupalı tarzında asker yetiştirmesi ocaklıları da kızdırdı. Bu arada askerlikle ilgisi olmayıp maaş almak için ocağa kayıtlı olup kayıtları silinen ırgat, hamal ve esnaf takımı da ona kızmaya başladı. Yeni vergiler de halkı kızdırdı. Devlet erkânının kadınlarla meşru olmayan ilişkilere girdikleri söylentileri olumsuz etkiler yaptı. Ruslar ve İran’la yapılan anlaşmanın yarattığı olumsuzluk, açılan savaşta sağlanan başarısızlık halkı daha da olumsuz etkiledi. Bütün bunlardan sonra yalnız başına kaldı. 

Patrona Halil isyanında isyancılar kendisini canlı olarak istemişlerse de padişah onu boğdurduktan sonra teslim etmiştir. İsyancılar şüpheye düşerek onun cenazesini bir atın kuyruğuna bağlayarak saraya geri göndermişlerdir. Öldüğü zaman yetmiş yaşlarındaydı. Alçakgönüllü, vakur, cömert, bilgili şair ve hattattı. Ulemaya ve şeyhlere büyük sevgisi vardı. Her türlü sanat ve marifet erbabını korurdu. Devlet işlerinde büyük dirayet göstermiş ancak akrabalarına fazla güvenerek hataya düşmüştür. Gereksiz harcamaları kısarak hazineyi doldurmuş, uzun savaşlar yüzünden gülmeyi bile unutan İstanbul halkını biraz evlendirmek için “Lale Devri”ni başlatmıştır. Ancak bu onun sonunu hazırlamıştır.[16]

 

            6) Silahtar Mehmet Ağa

 

1730-1731 İstanbul’u bir kavafın oğludur. 3. Ahmet’in kızı Ayşe Sultan ile evlenmiştir. Patrona Halil isyanı üzerine saltanattan feragat eden 3. Ahmet ile sadrazam olarak sadece bir ay çalışmış ve onun son sadrazamıdır.[17] 1. Mahmut zamanında azledilince Halep valisi olmuştur.[18]

 

            7) Koca Ragıp Mehmet Paşa

 

1757-1763 İstanbul’u olup defterhane kâtiplerinden Mehmet Şevki Efendi’nin oğludur.  3. Ahmet’in kızı, 3. Mustafa’nın dul kız kardeşi[19] Saliha Sultan’ın üçüncü kocasıdır.[20]

 

            8) Yağlıkçızade Nişancı Tevkii Hacı Mehmet Emin Paşa

 

1768-1769 Tevkilik=Nişancılıktan sadrazam olmuştur. 3. Mustafa’nın kızı Şah Sultan ile nişanlanmış, -bazı söylentilere göre- evlenememiştir. Halep eyaleti has olarak verilmiş. 1768de sadaret kaymakamı aynı yıl Mahir Hamza Paşa’nın azledilmesiyle sadrazam olmuştur.  Sadrazamlığa ek olarak serdarı Ekrem olarak Rus seferine gitmiş, başarılı olamayınca azledilmiş, Dimeteko’ya giderken Edirne’de idam edilmiştir.[21]

İstanbul’da dünyaya gelmiş, babası ünlü zenginlerden Hint elçisi Yağlıkçı Hacı Yusuf Ağa’dır. Eğitimini tamamladıktan sonra babasıyla beraber uzun ticaret seferleri yapmış. Bu arada Kâbe’yi de ziyaret ederek hacı olmuştur. 1744 de Trabzonlu Salim Efendi Hindistan’a elçi olarak giderken Yusuf Ağa da yanına verilmiş o da oğlunu da beraberinde götürmüştür. Salim yolda ölünce elçilik görevini Yusuf Ağa üstlenmiş. Baba oğul altı ay sonra İstanbul’a dönmüşlerdir. Hacı Emin Mehmet fendi bundan sonra sadaret mektubu kalemine alınmış, 1758de baş halife, 1761 de sadaret mektupçusu, 1764 reis-ül-küttap olmuştur. Burada ün yapmış, Bahir Mustafa Paşa kendisini korumuştur. Kısa zamanda padişahın da gözüne girdiğinden 1765de vezir olmuştur. [22]  

3. Mustafa’nın yedi yaşındaki kızı Şah Sultan kendisine aday yapılmıştır.(1768)[23]

 

            9) Silahtar Mehmet Paşa

 

1770-1771 Bosna valiliğinden sadrazam olmuştur. Cihangirli Ahmet kaptan’ın oğludur.[24]

Bosna valiliğinden sadrazam olup, İstanbul Cihangirli Ahmet Kaptanın oğludur. 3. Ahmet’in kızı Ayşe Sultan ile evlenmiş, azledildikten sonra çeşitli valiliklerde bulunmuştur.[25]

Osmanlı ordusu deniz komutanlarından Riyale (iri kalyonların 3. kaptanı) kavun Ahmet Bey’in oğludur. 1710 da İstanbul’da dünyaya gelmiş, Enderun’da görev yapan ağabeyinin aracılığıyla helvahane ocağına alındı. 1731 de kiler odasına geçti. 1732 de rikap çuhadarı oldu. 1743 de peşkir ağası, 3. Mustafa’nın cülusunda rikapdar, sonra çuhadar ve iki buçuk ay sonra da silahtar oldu. Ancak padişahın tereddütlü ve hiddetli olması onun görevini zorlaştırıyordu. 1756da vezir olarak Trahala mutasarrıflığına tayin edildi ve bu zor durumdan kurtuldu.

3. Mustafa tahta çıkınca şehzadeliğinde kendisine hizmet eden Silahtar Mehmet Paşa’yı kardeşi 3. Ahmet’in kızı Ayşe Sultan ile nikâhlamış ve Özi valiliğine tayin etmişti. Sonra zengin haslar vererek İstanbul’da oturmasına izin vermiş. 1759 da Rumeli valiliği, 1761 de Anadolu valiliği, 1763de Aydın muhasallığı verilip İstanbul’a davet edilmiş. 1764 de tekrar Anadolu valiliği, sonra Selanik mutasarrıfı, Maraş valisi, Özi valisi, 1767 de Hersek sancağı da katılarak Bosna valisi olmuş ve 4 yıl başarı ile çalışmıştır. Bu arada çıkan Karadağ isyanını bastırmış. Larga yenilgisi üzerine azledilen İvaz Paşazade Halil Paşa’nın yerine sadrazam olmuştur.[26]

Eşi 3. Ahmet’in kızı Ayşe Sultan kendisinden üç yıl önce ölmüştür. (1785)[27]

 

            10) Damat Mehmet Ali Paşa

 

1852-1853 Trabzon’a –Rize’ye- bağlı Hemşin kasabasından, Hacı Ali oğullarından fındık tüccarı ve Galata Baş Ağası Hacı Ömer Ağa’nın oğludur.

Önce Kaptanı Derya Ahmet Paşa’ya sonra onun aracılığıyla Enderun’a geçti. 2.ve 3. mabeyinci oldu. 1837 de Nizip’te bulunan Osmanlı ordusunu teftiş yola çıktı. Malatya’da ordunun yenildiğini haber alınca geri döndü. Bu sırada 2. Mahmut ölmüştü. Mirvalıkla saray dışı göreve çıktı.  Aynı yıl ferik ve Darı Şurayı askeri üyesi, ertesi yıl Tophane feriki, 1844 de Tophane müşiri oldu. 

1845 de 2. Mahmut’un kızlarından Adile Sultan ile evlenmiştir. İki defa Kaptanı Derya oldu. 1849 da serasker oldu. 1851 de 3. defa Kaptanı Derya oldu.1852 de Ali Paşanın azledilmesiyle sadrazam oldu. Kırım Savaşı ve Makam-ı Mübareke için İstanbul’a gelen Rus Mentschof’un baskısı üzerine azledilmiştir.[28]  

Bundan sonra defalarca boşta kaldı değişik görevlere tayin edildi. Abdülmecit’e veliaht Abdülaziz’i öldürmesini tavsiye ettiği söylenir.

Değişik görevler alması damat olmasına bağlıdır. Yetenek ve liyakatleri yoktur. Cesur, insafsız, bencil, rüşvet almakla çıkar sağlamak eğilimlidir. İlim ve din adamlarına değer verir. Alçakgönüllü görülür, cömert ve eli açıktı.[29]