Mustafa Kemal Paşa henüz İstanbul’da bulunurken, ben 3 Mayıs 1919 da Erzurum’a gelmiş ve doğuda işe başlamış ve Erzurum Kongresi ile milli çekirdeği (Nüve) hazırlamıştım. Mustafa Kemal Paşa iki buçuk ay sonra 3 Temmuz 1919 da Erzurum’a geldikleri zaman tekliflerimle tekrar mutabık kalmış ve bu şekilde ben doğuda kendileri batıdaki siyeset ve harekatı idare etmemizi milli planımız olarak tesbit etmiştik. Ankara’da T.B.M.M açılıncaya kadar bu fikirde olan Mustafa Kemal Paşa bundan sonra nedense fikirlerinden sarfınazar ettiler. Fakat ikna edici birçok haberleşmeler sonucu ben yine göreve devam ediyorum. (İntizar ediyorum.)[2]                                                                                                                  “Mustafa Kemal Pşa henüz İstanbul’da bulunurken, ben 3 Mayıs 1919 da Erzurum’a gelmiş ve doğuda işe başlamış ve Erzurum Kongresi ile milli çekirdeği (Nüve) hazırlamıştım” sözünün eleştirileri[3]     “Ben İstanbul’dayken Gazi Hazretleri’ni Şişli’deki evlerinde gördüm. Kendisni şarka davet ettim” diyerek, “Şark bölgesinde kolordu komutanıydım. Oradaki durumum kuvvetlidir. Teşkilat yaptım. Kuvayı Milliye’nin nüvesini hazırladım, bu hazır kuvvetten faydalanması için Mustafa Kemal Paşa’yı davet ettim” demektedir.[4] Bunu Mustafa Kemal Paşa’nın,                                                                            “Beni İstanbul’dan def ve tard amacılyal Anadolu’ya gönderenler“ sözü ile destekler. halbuki . Mustafa Kemal Paşa İstanbul’da resmi ve gayri resmi, asker ve sivil birçok kişilerle görüşüp anlaştıktan sonra Anadolu’ya geçmiştir.[5]                                                                                                                                     Mustafa Kemal Paşa, 3 ordu Müfettişi olarak Anadolu’daki Merkezi Sivas’ta olan Miralat Refet Bey komutasındaki 3. Kolorduya ve merkezi Erzurm’da bulunan Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 1. Kolordu ile Anadolu’daki vali ve diğer askeri kıtalara tebligay yapma yetkisiyle Anadolu’ya geçmiştir.[6]                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Mustafa Kemal Paşa ve Kazım Karabekir Paşa,                                                 

                Milli Mücadele’nin başlangıcından itibaren dört yıl devam eden işbirliğimiz süresince, askeri idari ve siyasi teşebbüslerle uygulamamızda her türlü meziyetlerini takdirle baş bildiğim Mustafa Kemal Paşa ile zaman zaman fikir ayrılıklarımız dolayısıyla tartışmalarımız olmuşsa da herşeye hakim olan ortak memleketi kurtarma davamızdaki samimi düşünce ve ideal birliimizle elele yürüyüp hamdolsun zafere kavuşmuştuk. Bu hepimiz için büyük bir özellikti.                                                                   Ben ve Mustafa Kemal Paşa bu dört yıllık beraberliğimiz sırasında bana bu konudaki duygularımızı açıkça beyan etmişizdir. [7]                                                                                                                               “Ateşkes sırasında kurtuluş çareleri ararken bunun ancak Anadolu’da bilhassa doğuda mücadeleye başlamak şeklinde olabileceğini düşünerek,                                                                                             Mustafa Kemal Paşa’ya da bu fikrimi söyleyip, kendisini başımıza geçmek üzere Erzurum’a davet etmiş olmam ile,                                                                                                                                                      Esasen bu kurtuluş işinin ancak onun önderliği ile yapılabileceğini daha o zaman kabul etmiştim.                                                                                                                                                                                             Daha sonra Erzurum’da askerlikten ayrılarak her türlü sıfat ve yetkilerden uzaklaştığı anda da Mustafa Kemal Paşa’yı, yine aynı memleket onun liderliği ile kurtulabilir inancıyla baş bilip,             İstanbul Hükümeti’nin ve İngilizlerin bütün tazyiklerine rağmen, olanca varlığı ve kuvvetiyle “EMRİNDE OLDUĞUMU” açıkça söyleyip sonuna kadar bu bağlılığımı devam ettirmiş olan Kazım Karabekir, nasıl olur da şimdi “HERŞEYİ BEN YAPTIM DİYEBİLİR?” [8]                                                                           Ali Fuat Paşa’nın Konya Bağımsız Milletvekili olmasından sonra bizzat Atatürk’ün isteğiyle eski Milli Mücadle arkadaşlarıyla aralarındaki gerginliği bitirip, anlaşmayla samimiyeti ve yakınlıı yeniden salamak konusunda olanca gayretiyle nasıl çalıştığı hatıratında,                                                                       “Atatürk vatanın kurtuluşu için beraberce çalıştığı arkadaşları Hüseyin Rauf Orbay, Kazım Karabekir ile dargın kalmak istemezdi.[9]                                                                                                                        Ermenistan harekatı hazırlıkları yapılırken erzurum’da bilhassa halka rehberlik eden bazı ulema ile ileri gelenlerin bir hayli sinirlenmelerine yol açarak, beni de çok uraştıran bir olay olmuştur.  Erzurum’da “Halk Hükümeti” yapmak yani Bolşeviklerden özenerek o yolda bir ınkılaba yol açmak isteyenler  T.B.M.M. ikinci başkanı Celalettin Arif Bey’in de Erzurum’a gelmesinden faydalanarak –daha önce İngilizler’in “Mısır Mısırlılarındır” diyerek Mısır’ı Osmanlı Devletinden kopardıkları gibi- “Erzurum Erzurumllarındır” propagandası yapmaya başladılar. Bunun sonucu olarak Erzurumlu olmayanların Erzurum’dan uzaklaştırılmalarını istediler. Ben onların yanlış yolda olduklarını, ülkeye felaket getireceklerini anlatmak için elimden geleni yaptığım gibi zararlı propagandalarını etkisiz hale getirmek için çok dikkatli hareket ediyordum. Ermenistan harekatı başarıyla sonuçlandıktan sonra bu halk hükümeti taraftralarının başında bulunan Necati Bey de halkı Mustafa Kemal Paşa’ya iğneleyeci telgraflar çekmeye teşvik etmek gibi hareketlerinden dolayı Ankara’ya gönderilmişti.  Bu durumdan çok etkilenen Erzurumlular ve özellikle Müdafaa-i hukuk Cemiyeti üyeleri,                                               “Necati Bey de bu cemiyetin idare heyeti üyesidir. Onun böyle bir töhmet altında bulundurulması, bize de dokunur” diyerek cemiyetten istifa ettiler. Bunun üzerine diğer bazı kişiler, işi yeniden ele alarak bana karşı olan samimi duygularından da söz ederek ziyeretime geldiler ve, “Erzurum’u böyle bir zamanda milli teşkilatsız ve cemiyetsiz bırakmamak için, aralarında uzun görüşmelerden sonra dağılmış duruma gelen eski cemiyetin adında küçük bir değişiklik yapmak suretiyle yeniden devam etmesine kara verdiklerini” söylediler. Bu konuda hazırlamış oldukları tüzüğü de verdiler. Bu cemiyet, yeni adıyla Muhafaza-i Mukaddesat ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti oluyordu. Yeni tüzükte, “Amaçlarının Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Sivas kongresi’nde harekat rehberi olarak kabul ettikleri kararlar arasında tasrih edilmiş olan amaç ve esasların aynı olduğu” açıkça ifade ediliyordu.                                                                                                                         Ancak bunu haber alan Ankara 11 Nisan 1921 de yazmış olduu bir telgrafla cemiyetin adındaki “Muhafaza-i Mukaddesat” ifadesinin kaldırılması ve tüzüğündeki  bazı noktaların değiştirilmesini, daha doğrusu dini bir amaç güder gibi olmasına engel olunmasını istemişti. İş biraz karıştı, öteden beri Milli Mücadele’ye candan taraftar olan ve yaptıkları fedakarlıklarla ispat etmiş olan samimi  Erzurumlular,                                                                                                                                                                                        “Bu konuda milletvekilleri yerine meclis bu konuda karar vermelidir” diyorlardı. Bu konuda bana hiçbir bilgi verilmiyordu. Ben bu konuyla ilgili olarak başta Mustafa Kemal paşa ile ismet ve Fevzi paşalara da yazdım ve esas olarak,                                                                                                                           “Devlet şeklinin aniden ve çok köklü esasalarla değiştirilmek istemnmesindeki acelenin sebep ve mahiyeti nedir? Bu değiştirme işinin uygulaması yönündeki imkan derecesi nedir? Hilafet ve saltanat ne şekilde halledilmek istendiği”ni sordum. Çünkü bir “Mukaddesat” kelimesi meselesinden çıkan anlaşmazlık döne dolaşa; “Hükümet ne yapmak istiyor, dinsizlie doğru mu gidiliyor? Yoksa Cumhuriyet mi yapmak istiyor?” şekline girerek büyüdükçe büyüyordu. O sıralarda Bolşevikliin dinsizlik olduu ve Bolşevikliğe doğru bir gidiş bulunduğunu, bir taraftan İstanbul’un, “bunlar Cumhurşiyet yapacaklar” tarzındaki propagandaları da almış yürümüş olduundan Erzurumlu ulema ile daha bir çok ileri gelenlerin endişelerini gidermek için meselenin iyice açıklanması gerekiyordu. Halk İstanbul Hükümeti’nin ihanet derecesine varan, henüz padişahı suçlu bulmayarak ona karşı balılık göstermekte ve esasen Mustafa Kemal Paşa gibi hepimiz, amacımızın padişahı da düştüğü esaretten kurtarmak olduğunu tekrar edip durduğumuzdan durumun buna göre idaresi gerekiyordu.                           Daha batıda düşman memlektten atılmamış, zafer elde edilememiş olduğu bir zamanda, durup dururken, böyle şeyleri ağıza almak dahi, çok zararlı sonuçlar verebilir ve bizi içinden çıkılamayacak durumlar karşısında bulundurulabilirdi.                                                                                     Mustafa Kemal Paşa benim, doğudaki görevimin sağlamlığını ve kendisine karşı samimiyetle bağlılığımı bilerek bu gibi işleri temizleyeceğime kanaat getirdiği için birşeyler yapmak tasavvurunda ise, bence bunun da zamanı değildi. İşte bütün bunları düşünerek Ankara’daki arkadaşlara yazdım.[10]                             Büyük Zafer’den sonra Mustafa Kemal Paşa ile yüzyüze görüşmek imkanları birçok sebeplerle bulunamaz olmuştu. Sadece memleket ve millet sevgisiyle birbirimize canla başla bağlı olarak yaptığımız hürriyet ve istiklal savaşı sırasında adları dahi duyulmamış birtakım cılız ve olumsuz ruhlu asalakların (Tufeyli) mantar gibi biterek araya girmeleri ile yarattıkları ayrılık havasında, Milli Mücadele günlerine ait birçok gerçeklerin de örtbas edilmek istendiği görülüyor. İşte bu hal ve durum, yazık ki, şimdi bu merkezdedir. Ancak elden ne gelir. her büyük mücadelenin, büyük inkılabın sonunun böyle olması kadermiş demekten başka teselli noktası var mıdır bilemiyorum.”[11]                  Özellikle Ruşen Eşref, Falih Rıfkı ve Siirtli Mahmut yayınlanan “Ankaralı’nın Defteri” yazı ile ilgili olarak yazdıklarıyla bu konudaki görüşlerini açıkça yazmışlardır.[12]                                                       Kazım Karabekir Paşa,                                                                                                                                                 -“Ah bütün bunları ortadan kaldırmanın bir tek çaresi vardır. Mustafa Kemal Paşa ile beş on dakika karşı karşıya beş on dakika, yüz yüze konuşmak… Buna imkan bulabilsem, eminim, kesinlikle eminim ki, böyle bir göz göze konuşma sonunda, her türlü anlaşmazlıklardan sıyrılarak aramızdaki eski Erzurum ve Sivas günlerindeki kardeşçe samimiyetin tazelendiğini görmenin huzurunu duyarak kucaklaşırdık.                                                                                                                                                                                            Fakat bırakmazlar ki… çıkarlarını aramızın açılmasında bulan asalaklar böyle bir karşılaşmaya engel omak için kim bilir neler yapıyorlar.                                                                                                                    Ben burada, dünyadan uzak, kendi alemimde kapanmış otururken, hakkımda uydurdukları kim bilir neler var. Bazen kulaıma geliyor, öyle olmayacak şeyler, öyle inanılmayacak yalanlar, akıl ve havsalanın alamayacağı söylentiler ki, bunları nereden çıkardıkları ve Allah’tan korkmadan nasıl yaydıklarını anlamak çok zor. Fakat ne yapabilirim?? Kendimi savunmak için sesimi duyuramıyorum. Bu ancak Mustafa kemal paşa ile başbaşa görüşme imkanı olmadıkça bunların önüne geçemem. Bu arada alyhimdeki dedikodu ve iftiralara ve bilhasa son günlerde basın yoluyla yapılan suçlamalara cevap vermek üzere belgelere dayalı bir hatıra kitabı yayınlamak istiyorum.[13] Benim itiraz etmem ramen “istiklal Savaşımız” adlıbu kitap yayına hazır hale getirldi, Ancak bu kitap günyüzü görmeden, okuyucuyla buluşmadan matbaadan alınarak “Hakimiyet-i Milliye gazetesi sahibi Sinop Milletvekili Recep Zühtü Bey, Kılıç Ali ve Ali Çetinkaya ve İçişleri Bakanı Recep Peker’in  gayretleriyle topkapı taraflarındaki bir tuğla harmanında yakılmıştır. [14]                                                                                                           Kazım Karabekir Paşa, İzmir İstiklal Mahkemesi huzurunda;                                                                     “Geçen yıl İsmet Paşa hazretlerine yazdığım bir mektupla, hükümete mensup bir gazetenin, benim “Maskaralık” diye padişahçı, halifeci, mutassıp ve geri fikirli bir insan olduğumu yazmak gibi hallerinden işakayetle, bu gibi insanların şimdiye kadarki dedikoduları ile işte bu hale geldik. Bu asalakların üzerimize bu şekilde saldırmalara sizler için de bir talihsizliktir. Bunlara yüz vermeyiniz. Zamanında ‘Dergah Mecmuası’nda Müslümanları beş vakitte camilere sokan, tekkelere, dervişlere hürmet telkin eden ve Yunan mavi rengini takdisle milli rengimizle eşit tutan ve Sakarya’da geri çekilme günlerindde İstiklal Mücahitlerini Rum garsonları ile Bulgar komitecilerine benzeten bu gibi ‘teceddütperver!’ insanlar aramızdan çıkarıldıktan sonra bizlerin, bizzat karşı karşıya gelip görüşmek suretiyle eski samimiyetimize dönmemiz mümkündür….”                                                                                              Bu mektubu göndedikten sonra, toplantı yılınan başında Ali Fuat Cebesoy Paşa ile birlikte İsmet Paşa’ya gittik ve,                                                                                                                                                              “Ülkede birçok konuda yeniliklere başlandığı bu sırada bir çok dış meselelerimiz de varken mecliste hala partimizin kapatılması gibi konularda görüşmelerin yapılmasının doğru olmayacağını, vatanla ilgili konularda bizim ayrı tutulamayacağımızı açıkça söylememize rağmen, Hakimiyet-i Milliye ve Cumhuriyet Gazeteleri’nin partimizi hala süikastçilikle suçlamalarını önlemek gerektiğini belirterek, bunları yalanlayınız” dedik.                                                                                                                                                 İsmet Paşa ile ikinci defa görüştük. Bu görümemiz de samimi olarak geçti. Biz bu konuda Gazi paşa hazretlerinin bizimle görüşmek isteini belirtmelerini beklerken, ertesi günkü gazetelerde, “Muhalefet Partisi, eildi, dehalet etti..” gibi hepimizi inciten bir takım beyanatlar karşısında kalarak, üzüldük…[15]                                                                                                                                                                                     Atatürük, Dolmabahçe Sarayı’nda 1936 da açılan Milletlerarası Dil ve Tarih kongresi münasebetiyle bir gün Kazım karabekir Paşa’yı hatırlayarak bana, “Kazım Karabekir Paşa, milli eğitim, dil ve tarihle meşgul olmuş bir arkadaşımızdır. Niçin bu kongreye gelmiyor? Ben ona bir davetiye gönderteyim. Siz de kendisine tarafımdan özle bir şekilde davet edildiğini söylersiniz” dedi.                      Onun bu isteklerini yerine getirmek için harekete geçmiştim ve bu vesile ile görüşebileceklerini çok ümit etmiştim. Kazım Karabekir Paşa bu özel davetiyeyi memnuniyetle almış ve Erenköy’deki evinden beraber Dolmabahçe sarayına gelip kongreye katılmıştık. Fakat o tar,ihlerde paşa, ailesinin isteiyle geç vakitlere kadar dışarıda kalmayıp zamanında eve dönmeyi adet haline getirdiğinden burada geç vakte kadar kalamayacaktı.  Atatürk ,ise onun kongre kapanıncayakadar kalacağını tahmin ederek uygun bir zamanda yanına davet edeceğini düşünerek yanına çağurmayıp yalnız uzaktan selamlamıştı. Ben ise durumu Atatürk’ün yanındakilere Kazım karabekir paşa’nın geç vakte kadar burada olamayacağını daha önce haber vermiştim.                                                                                     Ancak bu iki arkadaş ve dost iki paşanın görüşmesini istemedikleri için bu durumu Atatürk’e bildirmemişlerdi.  Biz ayrıldıktan sora Atatürk’e durumu bildirmişler iki paşa görüşememişti.[16]                            İsmet Paşa bu şekilde İstanbul’a gelir gelmez, Kazım karabekir Paşa ile buluşup görüşmek istemiş ve yaptıı ilk teşebbüs, Kazım Karabekir Paşa, ailesinin herhalde köşkünün basılması[17] vs gibi esef verici son olayların tepkisi muhalefetiyle karşılanıp olumlu bir sonuç vermeyince, ikinci ve daha esaslı bir teşebbüsle iki eski arkadaş başbaşa gelebilip, uzun uzadıya konuşmalardan sonra, ismet Paşa’nın özür dileyerek, bundan sonrası için verdiği talimat ile bir dereceye kadar başarılıp anlaşılır gibi olmuştu.[18]                                                                                                                                                                                Kazım Karabekir Paşa Atatürk’ün ölümünden sonra İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı ve CHP genel başkanlı döneminde Konya Milletvekili seçilmiş ve T.B.M.M. Başkanı iken vefat etmiştir. 

                               Mustafa Kemal Paşa ve Ali Fuat Paşa

                Ali Fuat Paşa, Çerkez Ethem ile beraber Gediz Savaşı’nda kaybettiği için Batı Cephesi komutanlığı’ndan alınıp moskova Büyükelçiliğine tayin edilmişti.[19]                                                                           Mustafa Kemal Paşa, 5.6.1933 te gönderdiği yakın arkadaşı aracılığıyla Ali Fuat Paşa’yı, hal ve hatırını sordurup, gözlerinden öptüğünü bildirerek Ankara’ya davet ediyor. Ali Fuat Paşa bu davetten çok memnun ve mütehassis olarak o akşam bindii trenle Ankara’ya gidiyor. Sabhaleyin istasyonda trenden indiğinde kendisini Çankaya Köşkü’nden gönderilen bir otomobilin beklediğini ve bu otomobille gittiği Belvü Palas Oteli’nde kendisine bir odanın ayrıldığını görüyor.                               Otelde bir süre dinlendikten sonra yine bu araba ile Çankaya Köşkü’ne gidiyor ve köşkte Paşa’nın bulunduğu salona alınıyor. Gazi paşa, kendisini görünce samimiyetle ayağa kalkıyor kucaklıyor ve öpüşüyorlar. Salonda Gazi’nin misafiri olarak Ali Fethi (Okyar) Bey ile Nuri (Conker) Bey de vardı. Onlarda Ali Fuat Paşa’ya aynı heyecan ve samimiyetle yakınlık gösteriyorlar.                                                Onlar… Biri Cumhuriyet devrinin, ikinci muhalefet teşekkülüyken dağılmış olan Serbest Cumhuriyet Partisi’nin lideri, diğeri de genel katibi idi. Ali Fuat Paşa ise ilk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Partisi’nin genel katibi idi. Kısa ömürlü bu iki muhalefet partisinin önde gelenlerieski arkadaşlar şimdi güzel bir tastlantıyla birarada idiler.                                                                   Gazi de bu rastlantıdan çok memnun olduunu belirten bir eda ile Ali Fuat Paşa’ya,                               -“İnsanlar hangi mevki ve makamlarda olurlarsa olsunlar, eski samimi arkadaşlarıyla bulunmaktan devamlı mütehassi ve zevkiyap olurlar… İşte görüyorsunuz Ali Fehi ve Nuri Beyler ile devamlı hep beraberiz. Sen aramızda değilsin. Onlar mebus oldukları için istediimiz zaman devamlı buluşabiliriz. Seni dearamıza alalım… Bir mebusluk kabul edersen, eski arkadaşlık hasretini bertaraf etmiş olursun…” diyor.    Ali Fuat paşa bu teveccüh ve teklife candan teşekkür etmekle beraber, her halde ani bir hisle, o zamana kadar olup bitmiş olayları göz önüne alıp düşünerek,                                  -“Paşam… Siyasette gösterilen bazı yeteneksizliklerin en samimi, birbirlerine bağlı arkadaşları bile bazı yanlış yöne götürdüğüne şahit olduğum için siyasi hayata dönmekte beni mazur görün. Esasen aranızda bulunmanın şerefinemazhar olmanın mebus olmaya gerek olmadıı kanaatindeyim. Arzu ve emir edeceğiniz her zaman yanınızda ve emrinizdeyim. Bugün emrettiniz işte yanınıza geldim, yanınızdayım. Sizinle samimiyeti çok kutsal bir bağ telakki ettiğim için, devamlı böyle olacağım. Bu yüzden izin veriseniz böyle kalayım…” Gazi Paşa,                                                                                                     Ali Fuat Paşa’nın bu sözlerini iyi bir telakki ile değiştirmiş, ve başka şeylerden söz ederek, yemek zamanının yaklaştıını hatırlatarak, Ali Fuat Paşa’ya,                                                                                          -“Rahatsız olan Başbakan İsmet (İnönü) Bey’i ziyaret etmesini söylüyor. Ali Fuat Paşa da İsmet Bey’i ziyaret ediyor. İsmet Bey de,                                                                                                                                           -“Dört yıldan sonra Ankara’ya gelmeniz çok isabetli oldu. Gazi ile olan ilişkileri düzeltmeye ülkenin çok ihtiyacı var. Bu arada Konya Mebusu Haydar Bey’in ölümü ile boş olan milletvekilliğine aday olmalısınız” der. Ali Fuat Paşa, konuşulan diğer konularda olduğu gibi bu konuda da İsmet Bey ile anlaştı. Gazi Paşa, İsmet Bey’den telefonla öğrendiği bu görüşmeden memnun olmuş. Henel katibi Ruşen Eşref’i çaığırıp, ona,                                                                                                                                     “Konya Halk Partisi mümtehibi sanilerine –bu dönemde seçimler iki derceli olduğundan milletvekilleri önce halkın seçtiği bu ‘Müntehibi sani denen kişiler tarafından seçilirdi.               Milli Mücadele’nin başlangıcından itibaren Gazi Paşa hazretlerinin her konuda fikir ve silah arkadaşı bulunan ve konyalılar tarafından iyi tanınan Konya’daki 2. Ordunun Müfettişi Ali Fuat Paşa’nın bu defa haydar Bey’den boşalan Konya Bağımsız Milletvekilliine adaylıını koyduğu haberini aldık. Hemen kendisine müzaheret edilmesi ve behemahal milletvekilliğine seçilmesinin sağlanması rica olnur.” Bu anlamdaki not CHP nin Genel Başkan Vekili sıfatıyla imzalamak üzere genel katip Ruşen Eşref aracılığı ile İsmet Paşa’ya gönderen Mustafa Kemal Paşa bundan sonra gerekenin hemen yapılmasını emrediyor.  Ali Fuat Paşa bu şekilde hemen iki gün sonra Konya’dan bağımsız milletvekili seçiliyor. 10 Haziran da T.B.M.M. de usulüne göre yemin ederek görevine başlıyor.         O sırada T.B.M.M. nin yaz tatli başlıyor ve rahatsızlığı geçen İsmet Paşa’nın da İstanbul’a geldiği görülüyor.[20]                   

                Türk Milleti’nin esir olmamak azmi, kararı, birliği ve Mustafa Kemal Paşa’nın zeka ve devamlı çalışmaları bize bu görevlerimizde gerçek bir rehber ve destek olmuştu.[21]                                                Ali Fuat Cebesoy, 1960 ta yayınlanan hatıralarında da belirttiği gibi, İkinci Dünya Savaşı’nın ayak izlerinin görülmeye başladığı sırada Atatürk, İstanbul’a geldiği zaman çok istediği için Dolmabahçe Sarayı önüne gelen Savarona Yatı’na geçti. Bali Fuat Cebesoy bu olayı 1960 ta yayınlanan hatıralarında da anlattığı gibi, “Atatürk bu sırada beni ve Fethi Bey’i yanına çağırdı. Biz 22 gün geceli-gündüzlü onun yanında kaldık. Hastalığ konusunda görüştükten sonra hasta ve yorgun olan Atatürk gitmiş yerine sağlam bir Atatürk gelmişti. Kaşlarını çatmış, mavi gözlerini bir noktaya dükmiş bir şekilde derin bir nefes aldıktan sonra, eliyle de batı yönünü işaret ederek burada yakın bir zamanda çok önemli olaylar meydana gelecek ve sınırlarımıza kadar dayanacak. Bu sırada ben bubolaylara istediğim gibi yön veremeyeceğim” dedi. Biraz dinlendikten sonra da, “Paşa biz Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalandığı zamanlardaki şartlardan daha ağır durumlar yaşayacağız. Çünkü Almanya’da Hitler ve İtalya’da Mussolini içine düştükleri maceranın etkisiyle ülkelerini, Avrupa’yı ve dünyayı çok ağır şartlarla karşı karşıya bırakacaklar. Rusya’da onların bu maceralarından faydalanmayı bilecektir. İşte bu yüzden biz çok dikkatli olmazsak 1. Dünya avaşı ve İstiklal avaşımız sırasındaki yaşadıklarımızdan daha ağır şartlarla karşılaşabiliriz” dedi.

                Daha sonra da, “Şimdiki 2. Dünya Savaşı beni yatakta kıpırdayamacak bir şekilde yakalayacak olursa ülkemizin ve milletimizin hali nasıl olur? Ben bu işlerle ilgilenecek duruma gelmeliyim. Siz de yataktan hiçbir şeyin idare edilemeyeceğini bilirsiniz. Benim mutlaka işin başında olmam gerekir” dedi.

                “Bu sırada rengi sarardı ve rahat nefes alamamamya başladı. Ona yardımedebilmek için sağa sola baktım ve yanıbaşındaki masanın üzerinde içinde su bulunan bardağı alıp ona uzattım. O da, “Ben de onu isteyecektim. Ara sıra yorulduğum zaman bu sudan içince rahatlıyorum” dedi. Ben de siz izin veriseniz ben konuşayım, hem sizde dinlenmiş olursunuz” dedim O da bunu kabul nettti. Ben,

                “Paşam! Siz geçmişta savaşları idar derken de rahatsızlanmış ve daha sonra asavaşları idare etmeye davem etmemiş miydiniz? Şimdi de geleceği düşünerek çok önemli işlerden söz ediyorsunuz. 2. Dünya Savaşı’nın başlaması ve büyük bir hercü mercin yaşanması söz konusu olabilir. Ama ne zaman yaşanacağını bilmek mümkün değildir. Bu karışık günler gelinceye kadar İnşallah siz de iyileşip yataktan kalkacaksıznız. Çok sevdiğiniz millet ve ülkenizin başına geçerek daha önce olduğu gibi zor duruma düşmekten kurtaracaksınız. İktidara getirdiğiniz kişilerde elbette size çok yardım edecektir” dedim.

                Beni dikkatle dinledikten sonra bir süre sessziliğinden sonra kaşlarını çatmış bir şekilde,

“Fuat Paşa! Beni boş yere rahatlatmaya çalışma, gerçekleri olduğu gibi görmek gerekir” dedi. O, sohbet uzadıkça daha çok heyecanlanıyordu. Konuşmamızı bitirip izin alarak buradan ayrılmamız gerekiyordu. Bunu nasıl gerçekleştirebileceğimi düşünürken, hatırıma Milli Mücadelemizin başlangıcında eski arkadaşlarının ben de içlerinde olmak üzere tekra onun emri altında toplanacağımızı söyledim.”  O, bunu duyunca  heyecanı yatıştı. Ben,

“Arkadaşlarımın size karşı olan güven, muhabbet ve bağlılığından hiçbir şey eksilmemiştir. Buna emin olabilirsiniz. Ne zaman isterseniz, herhangi bir görev olursa emrinizdeyiz. Yeterki siz mutlu ve sağlıklı olunuz” dedim.[22]                                                                                                                                               

                                               Mustafa Kemal Paşa ve Hüseyin Rauf Orbay 

Osmanlı Devleti Almanya’nın yanında girdiği 1.Dünya Savaşı’nda  başta Çanakkale ve Irak Cephesi’ndeki Kutül Amare’de zafer kazandı. İttifak Devletleri’nin teslim olması üzerine  İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Anlaşması’nı imzaladı. Savaş yoluyla Çanakkale Boğazı’nı geçemeyen İtilaf Devletleri İngiltere, Fransa ve İtalya ile destekledikleri unanistan tarafından 16bMart 1920 deişgal edildi. Başta stanbul olmak üzere Anadolunun çeşitli yerlerinde bşrçok siyasi parti (Fırka)  ve dernek (Cemiyet) kurulmuştu. Örnek Kürt Teaili Cemiyeti, İslam Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipler (Sevenler) Cemiyeti ve Hürriyet ve İtilaf Partisi ile Ahrar Partisi vb. Buna paralel olarak Amerikancılık, İngilizcilik faaliyetleri ile mandacılık fikirleri de ortaya çıktı.

Türk Milleti tarihin hiçbir devrinde hürriyetsiz ve devletsiz kalmadığı için içine düşülen durumdan kurtulmak için çareler aranmaya başlandı. “Gözcü Esat” denilen Esat Paşa (ki Hasan Esat Işık’ın babası) bu konuda çare arayanların başında gelir.  Esat Paşa, bir gün o zamanki belli başlı kuruluş, dernek ve parti liderlerini Erenköy’deki köşkün çağırıyor ve:

“Arkadaşlar! Bir akşam eyemeği yiyeceğiz, hepimiz davetime uyup geldiniz, beni onurlandırdınız. Şimdi sizlerin kısa bir zamanınızı alacağım. Eskier, “Cümlenizin amacı bir, ama söylenenle farklı “demişler. Bizlerin de amacımız bir olduğuna ve hepimizin de ülkenin kurtuluşu konuunu istediğiize göre farklı yollardan yürümek yerine bir noktada buluşmamız ve anlaşmamız gereklidir. Bu ülkenin ve milletin kurtarılması için gerekli olan çalışmalar İstanbul’da mı Anadolu’da mı yapılmalı? Sizler bu sorunun cevabını düşünürken ben de yemek sorasıyla ilgili çalışmaları denetleyip geleyim.”

Davete uyanlar bu konuda tartışmalara başlamışlar ve “İşgal altındaki İstanbul’da rahat bir şeilde çalışma imkanı yoktur, bu yüzden bu çalışmanın yeri ve kaynağı Anadolu olmalıdır” demişler. Esat Paşa, “Şimdi ikinci soruya geçiyorum, Bu çalışmaların lideri, kim olmalıdır?” der.

Davete katılanlar bu defa da, Osmanlı Devleti’nin Denizcilik (Bahriye Nazırı) Bakanı ve 1. Dünya Savaşı’nın Hamidiye Kahramanı Hüseyin Rauf Orbay üzerinde ortak karara varmışlar.

Tam bu sırada bahçe kapısının çıngırağı çalınmış ve içeriye 6 Ekim 1923 te İstanbul’a giren kuvvetlerin başındaki komutan Refet Bele gelmiş ve:

“Özür dilerim, geciktim. Çünkü takip edildiğim kanaatine vardım, bu yüzden yol değiştirmek durumunda kaldım.” Refet Bey, “Hoş geldiniz” denilip karşılandıktan sonra:

“Bir karara vardınız mı?” demiş.

“Evet.

Nerede?

“Anadolu’da”.

“Tamam, Kim?

“Rauf Bey”

Refet Bey biraz durduktan sonra, kendisine soruluyor,

“Sen kimi düşünüyorsun?”

“Ben geciktim, tartışma ve konuşmalarda yer alamadım. Ben Rauf ey’den başkasını teklif ederdim.”

“Kimi teklif ederdin?”

“Mustafa Kemal Paşa’yı” Biraz sessizlikten sonra o,

“Rauf Bey ile Mustafa Kemal Paşa arasında bir karşılaştırma yapıp,

“Bizi bu beladan Mustafa Kemal Paşa kurtarır ama bizi onun elinden kim kurtarır ben onu bi